Chiny i Tajwan: o co naprawdę toczy się spór (i dlaczego chodzi o chipy)

W 1949 roku z portów pokonanych Chin odpłynęły statki z dwoma milionami ludzi, rezerwami złota i rządem, który właśnie przegrał wojnę domową. Dotarły na wyspę o nazwie Formoza, dzisiejszy Tajwan. Od tamtej pory istnieją dwa podmioty, które przez dekady twierdziły, że są jedynymi prawdziwymi Chinami: Chińska Republika Ludowa ze stolicą w Pekinie i Republika Chińska ze stolicą w Tajpej. Ten nierozstrzygnięty spadek po wojnie domowej to dziś najniebezpieczniejszy punkt zapalny w relacjach supermocarstw.

Jak doszło do podziału: siedem dat, które trzeba znać

1. 1

   1949: dwie „Chiny" po wojnie domowej

   Komuniści Mao Zedonga proklamują Chińską Republikę Ludową. Nacjonaliści Czang Kaj-szeka ewakuują się na Tajwan i utrzymują tam Republikę Chińską, formalnie wciąż roszczącą sobie prawo do całych Chin.

2. 2

   1971: Tajpej traci miejsce w ONZ

   Rezolucja 2758 Zgromadzenia Ogólnego przyznaje reprezentację Chin Pekinowi. Republika Chińska traci miejsce w ONZ i stopniowo uznanie dyplomatyczne większości świata.

3. 3

   1979: USA zmieniają strony, ale zostawiają furtkę

   Waszyngton nawiązuje stosunki z Pekinem i zrywa formalne relacje z Tajpej. Jednocześnie Kongres uchwala Taiwan Relations Act: ustawę zobowiązującą USA do dostarczania Tajwanowi broni obronnej.

4. 4

   Lata 80.-90.: z dyktatury w demokrację

   Tajwan znosi stan wojenny, a w 1996 roku organizuje pierwsze bezpośrednie wybory prezydenckie. Chiny odpowiadają na nie testami rakietowymi u wybrzeży wyspy, to tzw. trzeci kryzys w Cieśninie Tajwańskiej.

5. 5

   2005: Pekin zapisuje wojnę w ustawie

   Chińska ustawa antysecesyjna zapowiada użycie „środków niepokojowych", gdyby Tajwan formalnie ogłosił niepodległość. To prawny fundament dzisiejszych gróźb.

6. 6

   2016-2022: kurs kolizyjny

   Władzę w Tajpej obejmuje partia sceptyczna wobec zbliżenia z Pekinem. Po wizycie przewodniczącej Izby Reprezentantów USA Nancy Pelosi w 2022 roku Chiny organizują największe w historii manewry wokół wyspy, ćwicząc jej blokadę.

7. 7

   Dziś: codzienna presja poniżej progu wojny

   Chińskie samoloty niemal codziennie wlatują w strefę identyfikacji obrony powietrznej Tajwanu, a okręty ćwiczą odcinanie wyspy od świata. Strategia Pekinu to wyczerpywanie, nie inwazja z zaskoczenia.

Jeden kraj, dwa systemy? Trzy formuły, które łatwo pomylić

• Zasada „jednych Chin" Pekinu: istnieją tylko jedne Chiny, Tajwan jest ich częścią, a rządem jest ChRL. Bez wyjątków i bez negocjacji.
• Polityka „jednych Chin" USA: Waszyngton *przyjmuje do wiadomości* stanowisko Pekinu, ale sam nie przesądza statusu Tajwanu. Ta subtelna różnica słów utrzymuje pokój od prawie pół wieku.
• Status quo, na którym stoi Tajpej: wyspa nie ogłasza formalnej niepodległości (co sprowokowałoby Pekin), ale też nie godzi się na zjednoczenie. Zdecydowana większość Tajwańczyków w sondażach popiera właśnie trwanie status quo.

Dlaczego cały świat patrzy na jedną firmę

Odpowiedź mieści się w czterech literach: TSMC. Taiwan Semiconductor Manufacturing Company produkuje chipy na zlecenie niemal wszystkich gigantów technologicznych, od Apple po Nvidię. W najbardziej zaawansowanych technologiach (procesory do smartfonów, układy do sztucznej inteligencji) Tajwan nie ma dziś realnej konkurencji. Budowa porównywalnej fabryki trwa lata i kosztuje kilkanaście miliardów dolarów, a i tak wymaga inżynierów, których poza Tajwanem prawie nie ma.

Ta koncentracja ma swoją nazwę: krzemowa tarcza. Skoro na chipach z wyspy stoi światowa gospodarka (także chińska), atak na Tajwan oznaczałby globalny kryzys przemysłowy, w którym straciliby wszyscy. Część analityków uważa, że to lepsze zabezpieczenie niż niejedna armia. Inni ostrzegają, że tarcza słabnie: USA, Japonia i Europa dotują budowę fabryk u siebie właśnie po to, by uniezależnić się od jednego punktu na mapie.

Co by się stało w razie blokady? Trzy poziomy eskalacji

Wojna o Tajwan nie musi zacząć się od desantu. Bardziej prawdopodobna drabina eskalacji zaczyna się od kwarantanny celnej (chińskie służby „kontrolują" statki płynące na wyspę), przez pełną blokadę morską i powietrzną, po inwazję, którą wojskowi uznają za jedną z najtrudniejszych operacji desantowych, jakie można sobie wyobrazić: Cieśnina Tajwańska ma około 130 km szerokości, a dogodnych plaż jest kilkanaście. Każdy z tych scenariuszy oznacza jednak zerwanie szlaków żeglugowych, którymi płynie znacząca część światowego handlu, o tym, jak działają takie wąskie gardła, piszemy w atlasie cieśnin i kanałów.