Dlaczego dolar rządzi światem i co musiałoby się stać, żeby przestał

Gdy indonezyjska rafineria kupuje ropę z Angoli, płaci w dolarach. Gdy polski importer zamawia elektronikę z Wietnamu, kontrakt najpewniej też opiewa na dolary. Waluta jednego państwa obsługuje handel wszystkich pozostałych i to jest najdziwniejsza, a zarazem najtrwalsza instytucja światowej gospodarki. Żeby zrozumieć wiadomości o kursach, sankcjach czy BRICS, trzeba najpierw zrozumieć, na czym ta dominacja polega. I dlaczego tak trudno ją podważyć.

Co to właściwie znaczy „waluta rezerwowa"

Waluta rezerwowa pełni trzy role naraz. Jest skarbcem: banki centralne trzymają w niej oszczędności na czarną godzinę. Jest językiem handlu: surowce i kontrakty wycenia się w niej nawet między krajami trzecimi. I jest pośrednikiem: wymiana egzotycznych walut zwykle idzie przez dolara, bo tak wychodzi taniej. Skala tej dominacji jest łatwa do przeoczenia, bo na co dzień niewidoczna.

Skąd się to wzięło: trzy akty historii

Akt pierwszy: Bretton Woods, 1944. Pod koniec wojny 44 państwa uzgodniły nowy ład: kursy walut sztywno powiązane z dolarem, a dolar wymienialny na złoto po 35 dolarów za uncję. Ameryka miała wtedy większość światowych rezerw złota i nienaruszoną gospodarkę, więc wybór był oczywisty. Akt drugi: szok Nixona, 1971. Gdy zagraniczne banki zaczęły masowo wymieniać dolary na złoto, prezydent Nixon jednostronnie zawiesił wymienialność. Świat przeszedł na kursy płynne, a dolar... nie stracił pozycji, bo nie było alternatywy. Akt trzeci: petrodolar, 1974. USA porozumiały się z Arabią Saudyjską: ropa miała być wyceniana w dolarach, a petrodolarowe nadwyżki wracały na amerykański rynek finansowy. Skoro każdy kraj musi kupować ropę, każdy potrzebuje dolarów.

Efekt sieci, czyli dlaczego nikt nie chce wyjść pierwszy

Dziś dominację podtrzymuje mechanizm znany z platform internetowych: efekt sieci. Używasz dolara, bo używa go Twój kontrahent, bank i ubezpieczyciel; rynek dolarowy jest najgłębszy, więc wymiana jest najtańsza; a amerykańskie obligacje skarbowe to jedyny rynek na świecie zdolny wchłonąć rezerwy Chin czy Japonii bez zachwiania cen. Do tego dochodzi zaufanie do instytucji: niezależny bank centralny (jak działa taka instytucja, tłumaczymy na przykładzie Fed i EBC), przewidywalne sądy i brak kontroli przepływu kapitału. Konkurent dolara musiałby zaoferować to wszystko naraz. Euro ma zaufanie, ale nie ma jednego wspólnego rynku obligacji. Juan ma skalę handlu, ale kapitał nie może swobodnie opuszczać Chin.

Dolar jako broń: sankcje

Dominacja walutowa to także władza. Niemal każda transakcja dolarowa na świecie w pewnym momencie przechodzi przez bank korespondencyjny w USA, a więc podlega amerykańskiej jurysdykcji. Odcięcie od systemu dolarowego jest dla banku czy państwa karą zbliżoną do gospodarczej ekskomuniki: tak działały sankcje na Iran i tak działa duża część sankcji na Rosję, z zamrożeniem rezerw banku centralnego włącznie. Właśnie ta „weaponizacja" dolara jest dziś głównym motorem prób dedolaryzacji: państwa obawiające się sankcji budują alternatywne kanały rozliczeń nie z rachunku ekonomicznego, lecz ze strachu.

Czy dedolaryzacja jest realna?

Fakty są mniej sensacyjne niż nagłówki. Udział dolara w rezerwach spada, ale powoli (z ok. 70 proc. w 2000 roku do ok. 58 proc. obecnie) i w większości nie na rzecz euro czy juana, tylko mniejszych walut i złota. Rosja i Chiny rozliczają część handlu w juanach, Indie próbują rupii, a grupa BRICS dyskutuje o wspólnych mechanizmach płatności. To realna erozja na brzegach systemu, ale od erozji do detronizacji droga daleka: funt szterling tracił status waluty światowej przez pół wieku, mimo dwóch wojen światowych i upadku imperium. Scenariusz, który mógłby ją przyspieszyć, to nie zewnętrzna konkurencja, lecz samookaleczenie: kryzys zaufania do amerykańskich instytucji, niewypłacalność techniczna wokół limitu długu albo podważenie niezależności Fed.