Wojna Rosja-Ukraina: geneza konfliktu w 12 punktach (2014 → pełnoskalowa inwazja)

Aby zrozumieć wojnę toczącą się od 2022 roku, trzeba cofnąć się o osiem lat. Pełnoskalowa inwazja nie była początkiem konfliktu, lecz jego eskalacją. Poniżej przedstawiamy ustalone, historyczne fakty, bez bieżącej wojennej „bieżączki”, układające się w oś czasu od 2014 roku do 24 lutego 2022.

Skąd wziął się konflikt

Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku Ukraina stała się niepodległym państwem, a jej granice, w tym Krym, uznała społeczność międzynarodowa, w tym Rosja. W memorandum budapeszteńskim z 1994 roku Ukraina zrzekła się odziedziczonego arsenału jądrowego w zamian za gwarancje bezpieczeństwa ze strony m.in. Rosji, USA i Wielkiej Brytanii. Przez kolejne dwie dekady Ukraina lawirowała między orientacją prozachodnią a prorosyjską, co stało się osią wewnętrznego sporu politycznego.

Oś czasu: od Majdanu do inwazji

1. 1

   Listopad 2013, zerwanie umowy z UE

   Prezydent Wiktor Janukowycz pod naciskiem Moskwy wstrzymuje podpisanie umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Decyzja wywołuje masowe protesty w Kijowie.

2. 2

   Zima 2013/2014, Euromajdan

   Protesty na kijowskim Majdanie przeradzają się w wielomiesięczną rewolucję. W lutym 2014 dochodzi do rozlewu krwi, Janukowycz ucieka do Rosji, a parlament przejmuje kontrolę nad państwem.

3. 3

   Luty-marzec 2014, aneksja Krymu

   Nieoznakowani żołnierze („zielone ludziki”) zajmują półwysep. Po zorganizowanym pod okupacją referendum Rosja ogłasza aneksję Krymu, uznaną przez ogromną większość państw świata za nielegalną.

4. 4

   Wiosna 2014, wybuch wojny w Donbasie

   Wspierani przez Rosję separatyści ogłaszają „republiki ludowe” w Doniecku i Ługańsku. Rozpoczynają się regularne walki między siłami ukraińskimi a formacjami separatystycznymi.

5. 5

   Lipiec 2014, zestrzelenie lotu MH17

   Nad kontrolowanym przez separatystów Donbasem zostaje zestrzelony malezyjski Boeing 777 lotu MH17; ginie 298 osób. Międzynarodowe śledztwo wskazało na pocisk wystrzelony z systemu dostarczonego z Rosji.

6. 6

   Wrzesień 2014, Mińsk I

   Podpisano pierwsze porozumienie mińskie o zawieszeniu broni. Rozejm okazuje się kruchy i wielokrotnie łamany.

7. 7

   Luty 2015, Mińsk II

   Po eskalacji walk (m.in. o Debalcewe) zawarto drugie porozumienie mińskie, negocjowane w formacie normandzkim (Ukraina, Rosja, Niemcy, Francja). Kluczowe punkty nigdy nie zostały w pełni wdrożone.

8. 8

   2015-2021: konflikt zamrożony

   Walki w Donbasie trwają na niskim, ale stałym poziomie. Linia frontu jest w większości stabilna, a proces pokojowy, w impasie.

9. 9

   Wiosna 2021, pierwsza koncentracja wojsk

   Rosja gromadzi znaczne siły przy granicach Ukrainy, po czym częściowo je wycofuje. To zapowiedź napięcia, które powróci jesienią.

10. 10

    Jesień 2021, druga koncentracja i żądania

    Rosja ponownie koncentruje wojska i formułuje żądania wobec Zachodu, m.in. gwarancji nierozszerzania NATO. Wywiady USA i Wielkiej Brytanii ostrzegają przed groźbą inwazji.

11. 11

    21 lutego 2022, uznanie „republik”

    Rosja formalnie uznaje niepodległość samozwańczych republik donieckiej i ługańskiej, otwierając drogę do wprowadzenia tam wojsk.

12. 12

    24 lutego 2022, pełnoskalowa inwazja

    Rosja atakuje Ukrainę z kilku kierunków, w tym z terytorium Białorusi i od strony Krymu. Rozpoczyna się największa wojna w Europie od 1945 roku.

Dlaczego porozumienia mińskie nie zadziałały

Oba porozumienia mińskie zakładały zawieszenie broni, wycofanie ciężkiego uzbrojenia i pewien zakres autonomii dla Donbasu w ramach państwa ukraińskiego. Problem tkwił w kolejności i interpretacji: Kijów i Moskwa fundamentalnie różniły się co do tego, kto ma najpierw wykonać swoje zobowiązania, Ukraina reformę konstytucyjną, czy Rosja i separatyści oddanie kontroli nad granicą. Ten spór o sekwencję zablokował realizację ustaleń na lata.

Kontekst międzynarodowy

Aneksja Krymu w 2014 roku uruchomiła pierwszą falę zachodnich sankcji wobec Rosji, mechanizm, który po 2022 roku został drastycznie rozbudowany. O tym, jak te instrumenty działają i gdzie mają luki, piszemy w wyjaśnieniu Jak działają sankcje na Rosję. Decyzje polityczne po stronie rosyjskiej zapadały tymczasem w wąskim gronie ośrodków władzy, które opisujemy w Kto jest kim w polityce Kremla.