Jak działa ustrój Iranu: Najwyższy Przywódca, prezydent, Strażnicy Rewolucji

Iran bywa nazywany „republiką islamską” i te dwa słowa dobrze oddają jego konstrukcję. Republika, bo są wybory, parlament i prezydent. Islamska, bo nad instytucjami wybieralnymi stoją organy religijne, które mają prawo ostatniego słowa. Zrozumienie tego ustroju polega na prześledzeniu, kto kogo wyłania i kto kogo może zablokować.

Fundament: zasada wilajat-e faqih

Ustrój opiera się na doktrynie wilajat-e faqih (rządów prawnika-teologa), wpisanej do konstytucji z 1979 roku. Zakłada ona, że najwyższą władzę polityczną i duchową sprawuje uczony religijny, Najwyższy Przywódca (rahbar). To on, a nie prezydent, jest głową państwa i najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych. Wokół tego urzędu zbudowana jest cała reszta instytucji.

Kto kogo wyłania, struktura władzy

Prezydent: silny, ale nie najwyższy

Prezydent Iranu pochodzi z wyborów powszechnych i kieruje rządem, odpowiada za gospodarkę, administrację i część polityki zagranicznej. Nie jest jednak najwyższym decydentem: kluczowe sprawy strategiczne (siły zbrojne, program nuklearny, główne kierunki polityki) pozostają w gestii Najwyższego Przywódcy i podległych mu organów. Co istotne, o tym, kto w ogóle może startować w wyborach prezydenckich, przesądza wcześniej Rada Strażników, odrzucając kandydatów uznanych za niespełniających kryteriów.

Strażnicy Rewolucji (IRGC)

Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) to nie zwykłe wojsko. Powołany po rewolucji 1979 roku jako gwarant ustroju, dziś stanowi odrębną strukturę militarną (z własnymi siłami lądowymi, morskimi, powietrznymi i jednostkami rakietowymi), prowadzi działalność wywiadowczą, a przez sieć powiązanych podmiotów ma znaczący udział w gospodarce. W jego skład wchodzą m.in. Siły Kuds odpowiadające za operacje zagraniczne. Dowódców IRGC mianuje bezpośrednio Najwyższy Przywódca, co czyni Korpus jednym z filarów jego władzy.

• Wymiar wojskowy, równoległe do regularnej armii (Artesz) siły zbrojne, w tym program rakietowy.
• Wymiar polityczny, wpływ na decyzje strategiczne i bezpieczeństwo wewnętrzne.
• Wymiar gospodarczy, udziały w infrastrukturze, budownictwie i przemyśle poprzez powiązane spółki.

Dlaczego wybory nie mówią wszystkiego

W Iranie realnie odbywają się głosowania, na prezydenta, parlament i Zgromadzenie Ekspertów. Ich znaczenie ogranicza jednak wcześniejszy filtr kandydatów: Rada Strażników może wykluczyć osoby uznane za nielojalne wobec ustroju, zawężając wybór jeszcze przed dniem wyborów. Dlatego opis irańskiej polityki wyłącznie przez pryzmat frekwencji czy wyniku prezydenckiego bywa mylący, trzeba patrzeć również na to, kogo do gry w ogóle dopuszczono.

Ta struktura ma bezpośrednie przełożenie na sprawy międzynarodowe. To poziom Najwyższego Przywódcy i IRGC, a nie sam rząd prezydencki, kształtuje politykę bezpieczeństwa, w tym podejście do żeglugi w regionie, o czym piszemy w wyjaśnieniu Cieśnina Ormuz, dlaczego jest tak ważna.